Laboratuvara ilk adım attığımızda çoğumuza aynı şey söylenir: “Bir defter al, yaptıklarını yaz.” Cümle yeterli göründüğü için sorgulanmaz. Zamanla defterimiz, o gün ne yaptığımızın kronolojik dökümüne dönüşür.
Bu kötü bir alışkanlık değil fakat bir araştırmacı için deney defteri, geçmişe dönük bir günlükten çok daha fazlasıdır. Deneysel sürecin izlenebilirliğini koruyan ve sonuçlardaki beklenmedik değişkenlerin kaynağını bulmaya yardımcı olan temel araçlardan biridir. Lab defteri ileriye dönük başlamalıdır. Deneyden önce ne yapmayı planladığınızı yazmadıysanız, deney sırasında plandan sapıp sapmadığınızı sonradan değerlendirmek zorlaşır. Oysa bir deneyin neden beklenenden farklı sonuç verdiğini açıklayan bilgi, çoğu zaman tam da bu sapmanın içinde saklıdır.
ALCOA+ İlkeleri
İyi Laboratuvar Uygulamaları (Good Laboratory Practice – GLP) çerçevesi ve FDA, MHRA, WHO gibi düzenleyici otoritelerin veri bütünlüğü kılavuzları tek bir laboratuvar defteri formatı dayatmaz. Bunun yerine, verilerin ve kayıtların güvenilir, izlenebilir ve gerektiğinde yeniden değerlendirilebilir olması için karşılaması gereken temel nitelikleri tanımlar. Literatürde ve düzenleyici uygulamalarda ALCOA olarak bilinen beş temel ilke şunlardır:
Attributable (Kime ait olduğu belli): Kaydı kimin oluşturduğu veya işlemi kimin yaptığı açıkça belirlenebilmelidir.
Legible (Okunabilir): Kayıtlar okunabilir ve kalıcı olmalıdır. Kâğıt üzerinde tutulan kayıtlarda silinebilir veya kolayca değiştirilebilir araçlar yerine kurumun prosedürlerine uygun kalıcı yazım araçları kullanılmalıdır.
Contemporaneous (Eş zamanlı): Veri, işlem gerçekleştirildiği sırada veya hemen sonrasında kaydedilmelidir.
Original (Özgün): Verinin ilk oluşturulduğu kayıt veya doğrulanabilir birincil kaynak korunmalıdır. Peçeteye ya da eldiven üzerine alınan geçici notlar, sonradan resmi deftere aktarılacaksa bile izlenebilirlik açısından risk oluşturur. Mümkün olduğunda ham verinin doğrudan uygun kayıt ortamına alınması gerekir.
Accurate (Doğru): Kayıtlar gerçeği doğru biçimde yansıtmalı yapılan işlemler, gözlemler ve sonuçlar değiştirilmeden kaydedilmelidir. Bir hata yapıldığında orijinal kayıt silinmez veya görünmez hale getirilmez. Hatanın üzeri tek bir çizgiyle çizilerek düzeltme yapılır, düzeltmenin kimin tarafından ve ne zaman yapıldığı, kurumun prosedürlerine uygun şekilde belirtilir. Gerektiğinde düzeltmenin nedeni de kayda geçirilmelidir.
Bu beş ilkeye zamanla Complete (eksiksiz), Consistent (tutarlı), Enduring (kalıcı) ve Available (gerektiğinde erişilebilir) unsurları eklenmiş ve dokuzlu set ALCOA+ olarak anılmaya başlanmıştır. Bu yaklaşım günümüzde FDA, MHRA ve WHO gibi düzenleyici otoritelerin veri bütünlüğü rehberlerinde kullanılmaktadır.
Not: GLP ve ALCOA+ çerçeveleri özellikle düzenleyici amaçlı çalışmalar ve GxP kapsamındaki veri bütünlüğü için geliştirilmiştir. Akademik keşif araştırmalarının tamamını doğrudan yöneten tek bir standart değildir. Bununla birlikte, verinin kim tarafından, ne zaman, nasıl ve hangi koşullarda üretildiğinin izlenebilir olması gibi ilkeler akademik araştırma için de güçlü bir iyi uygulama çerçevesi sunar. Bu nedenle ALCOA+ ilkelerini, her akademik laboratuvar için değişmez bir mevzuat olarak değil, güvenilir ve izlenebilir araştırma kayıtlarının temel özelliklerini tanımlayan bir rehber olarak değerlendirmek gerekir.
Deftere Yazılması Gereken 3 Kritik Ayrıntı
1. Lot ve seri numaraları. Özellikle FBS (fetal sığır serumu), enzimler ve primer antikorlar gibi biyolojik kaynaklı veya üretim partileri arasında değişkenlik gösterebilen reaktiflerde lot bilgilerinin kaydedilmesi önemlidir. Yeni açılan bir lot, deneysel sonuçlarda değişikliğe yol açabilir, bu değişiklik her zaman deney sırasında fark edilebilecek açık bir hata şeklinde ortaya çıkmaz.
2. Protokol sapmaları (deviations). Santrifüjün üç dakika geç durması, sonikasyon banyosunun beklenenden fazla ısınması, pipet ucunun kuyucuğun dibine değmesi gibi o an önemsiz görünen bu mikro sapmalar, sonucun neden beklenenden farklı olduğunu açıklayabilir. Deney planından sapan uygulamalar, mümkün olduğunca gerçekleştiği anda kaydedilmelidir.
3. Çözelti ve alikot geçmişi. Stok çözeltinin kaçıncı dondur-çöz (freeze-thaw) döngüsünde olduğu, ne zaman hazırlandığı, hangi koşullarda saklandığı ve gerekiyorsa çözücünün saflık derecesi kaydedilmelidir. Bu bilgiler, özellikle stabilitesi sınırlı reaktiflerde beklenmeyen sonuçların kaynağını araştırmayı kolaylaştırır. OECD GLP ilkeleri de kimyasal ve reaktiflerin kimliği, hazırlama tarihi, stabilitesi ve saklama koşullarına ilişkin bilgilerin erişilebilir olmasını öngörür.
Deftere Neler Girmez
Laboratuvar defteri kişisel günlük veya genel amaçlı bir not defteri değildir. Deneyle ilişkisi olmayan kişisel düşünceler, gündelik notlar ve gereksiz tekrarlar kayıt bütünlüğünü zayıflatabilir. Bununla birlikte, deneyin planlanması, alınan bilimsel kararlar veya danışmanla yapılan ve deneysel süreci etkileyen görüşmeler kayıt açısından önemli olabilir. Bunların tamamen dışarıda bırakılması yerine, kurumun kayıt politikalarına uygun biçimde ilgili deneyle ilişkilendirilmesi daha doğru bir yaklaşımdır.
Ticari ürün kılavuzlarının tamamını deftere yeniden yazmak yerine, kullanılan ürünün üreticisini, ürün veya katalog numarasını, lot numarasını ve ilgili protokolün kaynağını belirtmek genellikle daha izlenebilir bir yöntemdir. Prosedür daha önce ayrıntılı olarak kaydedilmişse, sonraki deneylerde ilgili protokole referans verilebilir ancak her deney için tarih, kullanılan materyal veya örnek, kritik koşullar ve protokolden yapılan sapmalar ayrıca kaydedilmelidir. Böylece her deney kendi başına yeniden değerlendirilebilir ve önceki kayıtlara izlenebilir biçimde bağlanabilir.
Deney Kayıt Şablonu
GLP ve temel biyomedikal araştırma uygulamalarındaki veri bütünlüğü ilkelerinden yararlanılarak hazırlanmış bir deney kayıt formunu şablonunu bu yazıda paylaşıyoruz.
Not: Buradaki içerikler eğitim ve rehberlik amaçlıdır. Kayıt tutma kuralları kurumdan kuruma, özellikle klinik örneklerle veya düzenleyici kapsamda yürütülen çalışmalar söz konusu olduğunda farklılaşabilir. Kendi kurumunuzun yönergeleri, çalışma protokolünüz ve ilgili etik kurul veya düzenleyici gereklilikler esastır.
Örnek Lab Defteri Şablonunu İndirmek İçin Tıklayınız.
Kaynaklar
– OECD (1998). OECD Principles on Good Laboratory Practice. OECD Series on Principles of Good Laboratory Practice and Compliance Monitoring, No. 1.
– Schnell, S. (2015). Ten Simple Rules for a Computational Biologist’s Laboratory Notebook. PLOS Computational Biology, 11(9): e1004385.
– Dirnagl, U. & Przesdzing, I. (2016). A pocket guide to electronic laboratory notebooks in the academic life sciences. F1000Research, 5:2.
– NIH Office of Intramural Research (2024). Keeping an Electronic Lab Notebook: Basic Principles and Best Practices.
– FDA (2018). Data Integrity and Compliance With Drug CGMP: Questions and Answers.
– MHRA (2018). GxP Data Integrity Guidance and Definitions.
– WHO (2021). Guideline on data integrity. WHO Technical Report Series, No. 1033, Annex 4. Bu belge, WHO’nun 2016 tarihli Guidance on Good Data and Record Management Practices dokümanının yerini almıştır.
– OECD (2021). GLP Data Integrity. OECD Series on Principles of Good Laboratory Practice and Compliance Monitoring, No. 22.
